Żebrak

Kim byli ubodzy?

Średniowieczna bieda miała wiele twarzy. Część żebraków stanowili kalecy, niewidomi i przewlekle chorzy; inni byli wdowami, sierotami, starymi robotnikami, którzy nie mogli już pracować, albo chłopami zrujnowanymi przez nieurodzaj, wojnę czy pożar. Ich liczba rosła w latach głodu, jak podczas wielkiego głodu w latach 1315–1317, gdy ulewne deszcze zniszczyły zbiory w całej północnej Europie. Bez emerytur i ubezpieczeń utrata zdrowia albo rodziny mogła zepchnąć na dziady niemal każdego.

Miejsce w chrześcijańskim porządku

Nauka Kościoła dawała ubogim realną rolę. Jałmużna była uczynkiem miłosierdzia, który pomagał duszy darczyńcy, a ubodzy w zamian modlili się za dobroczyńców. Żebracy gromadzili się pod kościołami, przy szlakach pielgrzymich i na pogrzebach, bo zamożni zapisywali w testamentach pieniądze na rozdawnictwo dla biednych. Klasztory wydawały chleb przy furcie, a miasta i bractwa zakładały szpitale – nie tyle lecznice, ile przytułki dające strawę, łóżko i opiekę duchową chorym, starym i wędrowcom. W Polsce prowadzili je m.in. duchacy i bożogrobcy.

Ceniono też ubóstwo dobrowolne: franciszkanie i dominikanie, powstali na początku XIII wieku, świadomie utrzymywali się z kwesty, dlatego nazwano ich zakonami żebrzącymi.

Od litości do podejrzliwości

Pod koniec średniowiecza nastawienie się zaostrzyło. Po Czarnej Śmierci, gdy brakowało rąk do pracy, władze zaczęły odróżniać ubogich „prawdziwych”, niezdolnych do pracy, od zdrowych włóczęgów, którzy rzekomo pracować nie chcieli. W Anglii zarządzenie z 1349 roku zakazało dawania jałmużny zdolnym do pracy żebrakom. Miasta wprowadzały licencje i znaki dla żebraków, wydalały obcych i karały włóczęgów. Życie na ulicy było ciężkie: chłód, głód i choroby skracały je bezlitośnie, a najgroźniejsza była zima. W kulturze ludowej żebrak-dziad pozostał jednak postacią ważną – śpiewał pieśni pobożne i roznosił wieści od wsi do wsi.