Ksyfaktinus

Buldog śródlądowego morza

Xiphactinus audax żył ok. 90–66 mln lat temu, w późnej kredzie, głównie w Zachodnim Morzu Wewnętrznym Ameryki Północnej, choć jego szczątki znane są też z Europy i Australii. Należał do ichtiodektokształtnych – wymarłej grupy ryb kostnoszkieletowych bez bliskich żyjących krewnych. Za sprawą profilu z wysuniętą, uniesioną żuchwą nazywany bywa „rybą-buldogiem”. Duże osobniki osiągały ok. 5–6 m długości. Nazwa oznacza „mieczowy promień” – od mocnych, przypominających ostrze przednich promieni płetw piersiowych. Jego skamieniałości są szczególnie częste w kredzie formacji Niobrara w Kansas, a kilkumetrowe kompletne szkielety można oglądać w muzeach.

Ryba w rybie

Najsłynniejszy okaz, przechowywany w Sternberg Museum of Natural History w Hays w Kansas, to czterometrowy ksyfaktinus z niemal kompletną, 1,8-metrową rybą Gillicus – innym ichtiodektokształtnym – w środku. Wydobył go George F. Sternberg w 1952 r. Ofiara została najwyraźniej połknięta w całości, głową naprzód, a drapieżnik zginął wkrótce potem, być może dlatego, że szamocząca się zdobycz uszkodziła mu narządy wewnętrzne. Znaleziono też kilka innych ksyfaktinusów z dużymi rybami w środku – był to więc nawyk, a nie jednorazowy wypadek.

Łowca i zwierzyna

Jako szybki drapieżnik otwartej toni ścigałbyś ryby, a może i od czasu do czasu ptaki morskie, chwytając je pyskiem uzbrojonym w długie, kłowate zęby, a następnie połykając. Siłę dawało ci wysokie ciało i duża, rozwidlona płetwa ogonowa, stworzona do gwałtownych zrywów. Mimo to nie stałbyś na szczycie łańcucha pokarmowego: szczątki ksyfaktinusów znajdowano w żołądkach dużych rekinów, takich jak Cretoxyrhina, a wokół krążyły też mozazaury i plezjozaury. Cała linia zniknęła podczas wymierania na końcu kredy. Ryby kostnoszkieletowe zazwyczaj składały mnóstwo drobnych jaj, więc twoje życie zaczęłoby się zapewne jako maleńka larwa w planktonie – i tylko nieliczne rodzeństwo dożyłoby dorosłości.