Szpieg

Rzemiosło, nie gadżety

XX wiek uczynił wywiad stałą instytucją państwa: brytyjskie MI6 (1909), radzieckie NKWD, a później KGB, amerykańska CIA (1947). Prawdziwa praca wywiadowcza była w większości cierpliwa i nudna. Oficerowie prowadzący werbowali agentów z dostępem do tajemnic, kontaktowali się przez martwe skrzynki, szyfrowane depesze radiowe, atrament sympatyczny i mikrokropki, a przy tym nieustannie sprawdzali, czy nie są śledzeni. Najgroźniejszymi szpiegami często nie byli brawurowi infiltratorzy, lecz zaufani pracownicy – urzędnicy, sekretarki, naukowcy – kierujący się ideologią, pieniędzmi, urazą albo zmuszeni szantażem. Szkolenie obejmowało obserwację, gubienie „ogona”, fotografię dokumentów i zapamiętywanie legendy, czyli fałszywego życiorysu.

Kryptolodzy i szpiedzy atomowi

Niektóre z największych sukcesów wywiadu stulecia przyniosła matematyka. Polscy kryptolodzy złamali niemiecką Enigmę w 1932 roku, a w lipcu 1939 roku przekazali swą wiedzę Brytyjczykom i Francuzom. Pomogło to pracy w Bletchley Park, gdzie informacje „Ultra” wpływały na przebieg wojny na morzu i lądzie. Tymczasem radzieccy agenci, jak Klaus Fuchs, wynosili tajemnice bomby atomowej z projektu Manhattan, przyspieszając budowę bomby radzieckiej, przetestowanej w 1949 roku.

Zimna wojna i jej cena

Zimna wojna była złotym wiekiem szpiegostwa. Berlin roił się od agentów, a na moście Glienicke wymieniano zdemaskowanych szpiegów. Polska miała własną dramatyczną historię: pułkownik Ryszard Kukliński, oficer Sztabu Generalnego, przekazał CIA w latach 1972–1981 około 40 tysięcy stron tajnych dokumentów Układu Warszawskiego, w tym plany stanu wojennego, a w listopadzie 1981 roku został ewakuowany na Zachód. Zaocznie skazano go na śmierć; wyrok później uchylono.

Dla większości szpiegów finał był mniej efektowny: więzienie, emigracja, nowa tożsamość – a dla schwytanych w bloku wschodnim często egzekucja. Nawet ci, którym się udało, płacili zerwanymi więziami rodzinnymi i życiem w ciągłej podejrzliwości.