Uchodźca
Jako uchodźca w XX wieku możesz wyruszyć z jedną walizką i kilkoma minutami na spakowanie – a potem latami czekać, czy jest jeszcze dom, do którego wolno wrócić.
Stulecie wykorzenionych
XX wiek wyrwał ludzi z miejsc zamieszkania na niespotykaną skalę. I wojna światowa, rozpad imperiów i wojna domowa w Rosji stworzyły miliony uchodźców; Liga Narodów wprowadziła w 1922 roku „paszport nansenowski” dla bezpaństwowców. II wojna światowa i jej następstwa były jeszcze gorsze: w 1945 roku w samej Europie było według szacunków ponad 40 milionów przesiedleńców. Kolejne dekady przyniosły podział Indii w 1947 roku, exodus Palestyńczyków w 1948, wojny w Wietnamie, Afganistanie i byłej Jugosławii – i wiele innych tragedii.
Polskie drogi
Polacy doświadczyli wysiedleń z wielu stron. W 1939 roku cywile uciekali przed niemiecką i sowiecką inwazją; w latach 1940–1941 władze radzieckie deportowały setki tysięcy obywateli polskich na Syberię i do Kazachstanu. Część wyszła z ZSRR z armią generała Andersa przez Iran w 1942 roku, w tym tysiące dzieci, które znalazły schronienie m.in. w Indiach, Afryce i Nowej Zelandii. Po 1945 roku, gdy granice przesunęły się na zachód, miliony przesiedlono z Kresów, a Niemców wysiedlano z nowych ziem zachodnich. Polscy Żydzi, którzy przeżyli Zagładę, często nie mieli już dokąd wrócić. Niektórzy po raz drugi stawali się uchodźcami po kampanii antysemickiej 1968 roku.
Dworce, obozy i papiery
Codzienność uchodźcy to zatłoczone dworce, wagony towarowe, obozy przejściowe i niekończące się formularze. Po wojnie obozy dla dipisów, czyli osób przesiedlonych, w Niemczech i Austrii mieściły setki tysięcy ludzi, niektórych przez lata. Konwencja dotycząca statusu uchodźców z 1951 roku określiła uchodźcę jako osobę, która ma uzasadnioną obawę przed prześladowaniem, i ustanowiła zasadę, że nie wolno odsyłać go tam, gdzie grozi mu niebezpieczeństwo. Budowanie życia od nowa – nauka języka, uznanie kwalifikacji, zmaganie się ze stratą i traumą – trwało często całe pokolenie.
