Górnik

Zjazd na dół

Węgiel napędzał XX wiek: zasilał huty, elektrownie, kolej i domowe piece. Górnicy zjeżdżali klatką na głębokość, która na Górnym Śląsku sięgała często kilkuset metrów, a w niektórych kopalniach ponad tysiąca. Na początku stulecia węgiel urabiano głównie kilofem i ładowano ręcznie; mechanizacja przyniosła młotki pneumatyczne, wrębiarki i przenośniki, a od połowy wieku kombajny ścianowe, przesuwające się wzdłuż długiej ściany wydobywczej podpartej obudową hydrauliczną.

Praca toczyła się na zmiany przez całą dobę. Upał, pył, hałas i ciasnota były codziennością, a lampy karbidowe i elektryczne nahełmne zastąpiły dawne lampy płomieniowe. Kopalnia była też całym światem: osiedla górnicze, familoki, kasyna i kluby sportowe skupiały życie rodzin wokół szybu.

Zagrożenia pod ziemią

Górnictwo należało do najniebezpieczniejszych zawodów stulecia. Metan mógł wybuchnąć, pył węglowy zamieniał eksplozję w katastrofę, stropy się zawalały, a wyrobiska zalewała woda. Najtragiczniejsza katastrofa górnicza w dziejach, w chińskim Benxihu w 1942 roku, pochłonęła ponad 1500 ofiar. Na dłuższą metę górnicy wdychali pył wywołujący pylicę, przewlekłą i często śmiertelną chorobę płuc. Kanarki w klatkach, ostrzegające przed czadem, używano w kopalniach brytyjskich aż do 1986 roku. Do tego dochodziły tąpnięcia – nagłe wstrząsy górotworu typowe dla głębokich śląskich kopalń.

Duma i opór na Śląsku

W Polsce górnictwo tworzyło silną tożsamość, zwłaszcza na Śląsku: czarny mundur galowy z czakiem z pióropuszem, orkiestry dęte i Barbórka 4 grudnia, święto patronki górników. W PRL górników fetowano jako przodowników pracy, z wysokimi zarobkami i przywilejami. Stali się też ważną siłą oporu. 16 grudnia 1981 roku, po wprowadzeniu stanu wojennego, oddziały ZOMO otworzyły ogień do strajkujących w kopalni Wujek w Katowicach, zabijając dziewięciu górników. Nazwiska zabitych upamiętnia dziś pomnik-krzyż przy kopalni.