Naukowiec

Wiek przełomów

Rzadko kiedy nauka zmieniała się tak szybko. Einstein ogłosił szczególną teorię względności w 1905 roku, mechanika kwantowa ukształtowała się w latach dwudziestych, a rozszczepienie jądra atomowego odkryto w 1938 roku. Penicylina (1928), tranzystor (1947), struktura DNA (1953) i pierwsze satelity (1957) odmieniły codzienne życie. Zmieniło się też miejsce pracy badacza: od profesora z kilkoma asystentami do wielkich laboratoriów, instytutów i międzynarodowych projektów, takich jak CERN, założony w 1954 roku.

Dzień w laboratorium

Codzienność łączyła eksperyment, obliczenia i lekturę. Wyniki zapisywano ręcznie w zeszytach, rachunki prowadzono na suwakach logarytmicznych i arytmometrach, zanim od lat pięćdziesiątych upowszechniły się komputery, a artykuły pisano na maszynie, wysyłano pocztą do czasopism i poddawano recenzji. Idee krążyły dzięki konferencjom, listom i wyjazdom. Finansowanie coraz częściej pochodziło od państw, a zimna wojna pompowała pieniądze w fizykę, badania kosmiczne i informatykę. W krajach bloku wschodniego kontakty z Zachodem zależały jednak od paszportu i zgody władz. Niektóre dziedziny wypaczała ideologia – genetyka radziecka przez dziesięciolecia cierpiała z powodu łysenkizmu.

Nauka i jej cienie

Wojna związała naukę z władzą. Projekt Manhattan zgromadził tysiące uczonych, by zbudować bombę atomową, zrzuconą na Hiroszimę i Nagasaki w 1945 roku. W III Rzeszy i ZSRR naukowców prześladowano, a niektórzy brali udział w zbrodniach.

Polska nauka dała stuleciu wielkie postaci. Maria Skłodowska-Curie, pierwsza osoba z dwiema Nagrodami Nobla (1903 i 1911), odkryła wraz z Piotrem Curie polon i rad. Matematycy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali w latach trzydziestych szyfr Enigmy i w 1939 roku przekazali swoje metody Brytyjczykom i Francuzom. Kobiety w nauce, jak Skłodowska-Curie, długo napotykały bariery, które stulecie łagodziło bardzo powoli.